زندگی دوگانه من در عالم شعر و شاعری – حسن میرزایی 2

 

 

 

 

 

پیش گفتار

 

زندگی دوگانه‌ی من در عالم شعر و شاعری

می‌خواهم به همراه شناساندن شعرم، اندیشه‌ام را نیز بشناسانم زیرا به پندار من شعر و اندیشه از هم جدا نیستند.

من با آن‌که می‌توانستم، نخواستم شعر و شاعری را وسیله‌ی کسب و کار خود سازم و  با شرکت در شب‌های شعر و انجمن‌های شعر و شاعری و درج آثار در مطبوعات و زیاده‌گویی‌های خشک و بی‌احساس و تدوین و انتشار دیوان شهرتی به دست آورم، نه آن‌که بی‌نیاز و بیزار از اشتهار بودم، بلکه دوست نداشتم به عنوان یک شاعر حرفه‌ای در جامعه شناخته شوم. چه آن‌ که در گذشته و بر روال موجود آن روزها به ذهن من از کلمه‌ی شاعر، خوش‌گذران و بی‌بندوبارو غیر مسؤولی متبادر می‌شد که یا ذوق خود را در خدمت امیال خصوصی می‌گرفت و دیوان به بغل با دسته‌ی مطربان و شب‌زنده‌داران به مجالس بزم قدرتمندان و سرمایه‌داران بی‌ذوق و متظاهر راه می‌یافت و از شعرخوانی و بدیهه‌سرایی در محیط آلوده‌ی آن محافل به دور از شور وحال به عنوان یک وسیله‌ی خودنمایی و سرگرمی حاضران و آشنایی با این و آن (چنانکه افتد و دانی) بهره می‌جست و یا در جامعه با مداحی و ثناگویی از صاحبان قدرت،  شاعری را پیشه‌ای برای ارتزاق و کسب مقام قرار می‌داد و من در رده‌ی هیچ یک از این دو دسته نبودم و بودند شاعرانی که چون من می‌اندیشیدند و ذوق و قریحه‌ی خود را به خدمت زر و زور نگرفتند و گوهر استعداد را به آستان ناپاک بی‌خردان نریختند.

من شعر را در وهله‌ی اول برای تسکین عطش و التهاب درونم می‌سازم. شعر رفیق تنهایی من است، آن تنهایی فلسفی که سعدی درباره‌اش گفته است:

بارها روی از پریشانی به دیوار آورم     گر غم دل با کسی گویم به از دیوار نیست!

گمان کسانی چنین است که شعر فارسی یا به قول تازه‌‌نویس‌ها؛ سنتی قالبی از قافیه‌های پیش‌ساخته است که شعرا با زحمت و فشار به مغز خود مطالب مناسبی را برمی‌گزینند و در آن جای می‌دهند. به دیگر سخن موضوع برای قالب ساخته می‌شود نه قالب برای موضوع و این تهمتی است از سوی فضل‌فروشان گستاخ به ساحت ارجمند ستارگان فروزان آسمان شعر و ادب ایران‌زمین و چه دلیلی بر رد چنین یاوه‌سرایی بهتر از آثار جاویدان خود آن‌ها می‌توان یافت؟ باری من قالب‌ساز نیستم. بیشتر آثارم را در مجلسی شلوغ یا کلاس درس و یا هنگام عبور از خیابانی پرازدحام سروده‌ام؛ در جایی که فرصتی برای قالب‌تراشی و استفاده از آن نداشته‌ام.

هرچه سروده‌ام به مناسبتی و بر اثر تأثر از رویدادی بوده است که در برابر آن قرار گرفته‌ام و از این رو بیشتر اشعارم خصوصی و شخصی می‌نماید؛ ولی همه‌ی استعداد، ذوق و وقت خود را در راه خواسته‌های شخصی صرف ننموده و وظیفه‌ای را که در برابر مردم و جامعه داشتم فراموش نکرده‌ام.

روزی که شعر «نباید بمیرند اولاد ما» را به هنگام تحصیل در سال سوم دانشکده حقوق دانشگاه تهران سرودم و در روزنامه پیک صلح درج شد، در خیالم نمی‌گنجید که محصول طبعم آنچنان اثر ژرف و دلپذیری در میان مردم به جای نهد که در میتینگ‌ها و صحنه‌های تئاتر به طرز شورانگیزی مورد استقبال قرار گیرد و شگفت آن‌ که از رادیوی رژیمی که آن همه وحشت از بردن نام صلح داشت نیز پخش شود.

و باز تصور نمی‌کردم شعر «به شهیدان ره خلق سلام!» که به مناسبت واقعه دلخراش سی‌ام تیر در روزنامه شهباز با نام مستعار «آشفته» درج شد، آن چنان که خود شاهد بودم و در خیابان‌ها به چشم می‌دیدم، تهران را به هیجان درآورد.

با این همه، عقیده دارم که شاعر نیز مانند هر انسان دیگر، حق دارد و می‌تواند زندگی دوگانه‌ای داشته باشد، زندگی برای خود و زندگی برای جامعه در جوار هم. آزادی و آزادگی در کنار تعهد و مسؤولیت. به نظر من این دو زندگی با هم تعارضی ندارند.

شاعری که زندگی دیکته‌ای را می پذیرد و توسن ذوق خود را نه در مسیر دلخواه خویش بلکه در طریق آنچه که مورد پسند دیگران است می‌راند، یا متعصب است و یا متظاهر و در هر حال خودش نیست.

شعر در حقیقت واکنش ضمیر لطیف شاعر در برابر تأثر خارجی است؛ بعضی از حوادث و رویدادها در ذهن شاعر اثر می‌گذارد و این تآثر یا می‌تواند منشأ کاملا شخصی و خصوصی داشته باشد و یا مبنای اجتماعی و بر اساس تفاوت تأثر، حال و روال شعر بیان کننده‌ی آن نیز ناگزیر متفاوت خواهد بود.

پندار بعضی از نوپردازان چنین است که گویا رسالت یافته‌اند تا خلیل‌وار تبر بردارند و به جان قالب‌های شعر بتازند، یکی قالب غزل را برای اندیشه‌ی روز، حقیر و ناتوان می‌شمارد و دیگری دشمن همه‌ی قالب‌هاست.

شاعری را که جرأت کرده و در اثری از زلف یار و قد نگار و یا هر موضوع عاطفی دیگر که در لحظاتی از زندگی برای او مطرح بوده سخن رانده باشد به تازیانه تکفیر می‌نوازند که دوره‌ی چنین اشعاری سپری شده، زمان، زمان عشق و دلدادگی نیست. گویی که از زاویه دید آن‌ها دیگر کسی حق ندارد از زیبایی‌ها لذت ببرد و به آخر سخن خود محکوم است که از نظر فکری در جامعه بمیرد.

این بیان نو مرا به یاد گفته‌ی کهنه‌ای از کلیله و دمنه می‌اندازد و از شباهت آن حیرت می‌برم که در داستانی آورده بود: فردی فدای قبیله‌ای و قبیله‌ای فدای ذات پاک ملک باد!!

چرا ذوق شاعری را که در غزلی با دل خود به خلوت نشسته می‌کشیم و به بارانی از تیر تهمتش میدوزیم در حالی که می‌بینیم در آثار دیگرش عمیق‌ترین احساس انسانی را نثار مردمش کرده است.

آیا کسی حق ندارد یک لحظه برای خود زندگی کند؟

 

از آن‌جا که بحث کهنه و نو به میان آمد، عقیده خود را درباره‌ی شعر سنتی و نوسرایی نیز در این مقدمه کوتاه بیان می کنم.

من از دریچه تعصب به جدلی که در این باره در گرفته نمی‌نگرم و معتقدم آن‌چه که اصیل است و با طبع جامعه می‌سازد، باقی می‌ماند و شعر هم از این قاعده مستثنی نیست، حال نو باشد یا کهنه.

پیشرفت دانش و صنعت و وسعت ارتباط بین ملت‌ها و آشنایی با زبان‌های زنده دنیا در شعر و ادب ما نیز تأثیر کرد و تردیدی نیست که شعر آزاد یا شعر نو از نظر صورت و سیرت متأثر از شعر و ادبیات غرب است. به همان‌گونه که در موسیقی ما هم این دگرگونی نمایان است.

جوانان ما که در جامعه رو به رشد امروز زندگی می‌کنند، از سویی بر اثر نیاز به تشکیل خانواده و کسب درآمد بیشتر و از سوی دیگر بالا بودن دستمزد در کارهای علمی و صنعتی، خواه ناخواه از کاوش و آگاهی در شعر و ادب پارسی به دور مانده‌اند و ادبیات در زندگی آن‌ها نقش تفننی دارد؛ زبان سعدی و حافظ را به درستی نمی‌شناسند و با دقائق و لطایف شعر، که نوجریان به آن عنوان شعر سنتی داده‌اند، انس و الفتی ندارند. ابر و باد و مه و خورشید و فلک به کار افتاده‌اند تا همگان بپذیرند که شعر شیوای پارسی عتیقه‌ای است که باید در موزه‌ها نگاهداری شود و خواست‌های امروز را جوابگو نیست و رفته رفته کار به جایی رسیده است که در روزنامه‌ها و هفته‌نامه‌ها هم از یک شعر دارای وزن و قافیه با کراهت استقبال می‌کنند و بدین ترتیب ما می‌رویم که هویت خود را از دست بدهیم چه آن‌که به پندار من، شعر پارسی با همان شیوه‌ی سعدی و حافظ شناسنامه‌ی یک ایرانی است و نشان‌گر لطف اندیشه و ژرف‌ بینی قوم ما در طول تاریخ است و بی گفتگو باید به آن افتخار کنیم.

شیوه‌ی نگارش کتب ادبی و تاریخ ادبیات ما که در آن آگاهانه کوشش شده است تا به خواننده بیاموزد فلان شاعر در زمان حکمرانی کدام جبار تهی مغز می‌زیسته و مداح دربار کدامین ستمگر آدم‌کش بوده و بی‌تفاوتی و عدم اشتیاق اساتید ادب در شناساندن نقش واقعی شعر و ادب ما به عنوان سمبل قومیت و ملیت ایرانی در دوری و ناآگاهی نسل امروز از گنجینه‌ی شعر و ادب پارسی بی‌تأثیر نبوده است. به نظر من شعر نو با آن‌که در مواردی زیبا و لطیف است و نوپردازانی چند در کار خویش توفیق یافته‌اند، هنوز جای پای خود را در عالم ادب محکم نکرده است و دارای ویژگی‌هایی است که با ذوق مردم هماهنگی ندارد و من آن‌ها را در زیر می‌شمارم:

۱. الگویی برای گفتن و ساختن ندارد و نتیجه آن که هرکس هر چه می‌خواهد به نام شعر می‌گوید و همان‌طور که می‌بینیم هر روز از زیر بته‌ای شاعری سبز می‌شود.

۲. به نثر نزدیک است و در بیشتر موارد به لحاظ نداشتن وزن، حفظ کردن آن که لازمه‌ی شعر است دشوار می‌نماید.

۳. در دنیایی که در همه‌ی مظاهر و شئون رو به سادگی و آسانی می‌رود، پر از ابهام و گنگی مطلب است. تو گویی که شاعر نمی‌خواهد از گفتارش کسی سر در‌آورد و جدول متقاطعی است که برای حل و کشف رازش باید صرف وقت کرد.

۴. در طول تاریخ، شعر و موسیقی فرزندان توأمی بوده‌اند که پا به پای هم راه تکامل گشوده‌اند و مردم ما عادت کرده‌اند شکوه شعر را در موسیقی و اوج موسیقی را در همراهی با شعر بجویند و حال می‌بینیم که شعر نو از موسیقی دور و گاهی با آن بیگانه شده است.

با این همه آرزو دارم که این نوزاد ادبی پا بگیرد و راه بیفتد و جای شایسته خود را در عالم ادب ایران بازیابد و نقش تکاملی خویش را در شعر پارسی ایفا نماید.

من دید دیگری به سلیقه‌ی خود از شعر دارم که لازم است آن را هم در پایان این گفتار بیاروم.

اگر شما برای یک بار در زندگانی خویش در یک جشن ورزشی شرکت کرده باشید با هنر پیرامید یا هرم سازی آشنایی یافته و دیده‌اید که جوانان ورزشکار با پیراهن‌های رنگارنگ و به یاری هم چه اشکال زیبا و بدیعی را در صحنه پدید می‌آورند: لغاتی که در شعر پارسی چنین دلنشین در کنار هم می‌نشینند منصرف از معنی و مفهومی که دارند پیرامید لذت بخشی را در برابر دیدگان من می‌سازند همان‌گونه زیبا و به همان شیوه دلپسند. «غزل» نمونه تماشایی این پیرامید است. غزل آهنگ است و موسیقی، کلمات در آن مانند حباب‌های آب در ریزشگاه آبشار می‌رقصند و آدمی را به شوق می‌آورند. همان‌طور که صدای زیر و بم ویولون در زیر پنجه هنرمند با هم به گفتگو و سوال و جواب می‌نشینند. دو مصرع یک غزل نیز با هم نجوا دارند و در پرسش و پاسخ‌اند. غزلی که دو مصرعش با هم سخن نگوید غزل نیست.

به همان گونه که دو خواننده خوش صدا به هنگام همخوانی از ویژگی هایی که در تحریر و بیان شعر دارند برای بهتر خواندن و بیشتر تحت تأثیر قرار دادن استفاده می‌نمایند. دو مصرع یک غزل هم در مسابقه با یکدیگرند و می‌کوشند که در لذت بخشیدن به خواننده بر دیگری پیشی گیرند و همه‌ی اینهاست که شعر پارسی را دوست داشتنی، شوق انگیز و غم‌ زدا می‌سازد.

ایرانی همین که خود را شناخت شعر را هم می‌شناسد، با شعر بزرگ می‌شود، با شعر زندگی می‌کند، به شعر استناد می‌جوید و از شعر الهام می‌گیرد. شعر با زندگی ما عجین شده است و لطف زندگانی ما هم به همین است تا به جایی که بی پرده باید بگویم: راستی اگر شعر نبود، چه بودیم؟

با برخورداری از چنین احساسی من نیز که از کودکی انس و الفتی با شعر داشتم، برآن شدم تا آثار پراکنده‌ای را که منشأ از ذوقم گرفته در این مجموعه گرد آورم تا یادگاری باشد برای کسان و دوستانم به ویژه عزیزانی که مرا بدین کار تشویق مدام می‌کردند.

آن چه در این دفتر آمده یادبودی از گذشته من است. سرودهای زندگی است. نشان از لحظات تلخ و شیرین دارد که بر من رفته است. از آن‌ها بوی شوق و طعم اشک می‌آید. من این اشعار را بدون اینکه خود را شاعر بدانم، دوست دارم. آن‌ها مونس شب‌‌ها و روزهای تنهایی من هستند، در رضاییه در لاهیجان، در همه جا.

آه! تنهایی گفتم: نمیدانم شما تنهایی را می شناسید؟

 

پایان

آذرماه ۱۳۵۸

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

فریاد: شعری موشح                                تهران ۱۳۲۳

فریاد که در شهر شما دادرسی نیستیا هست و به دل سوخته، فریادرسی نیست
ریزم همه شب خون دل از دیده‌ی بیدارشب، گریه چه خوب است که بیدار کسی نیست
حسن تو هوای همه را از سر ما بردما را به جز از وصل تو در دل هوا نیست
پروانه صفت سوختن، از ویژگی ماستاین شیوه هر خیره سر بوالهوسی نیست
وقت است که باز آیی و با ما بنشینیگل در خور هم‌صحبتی خار و خسی نیست
ره مانده‌ی از قافله افتاده جداییمو از ناقه‌ی لطف تو صدای جرسی نیست
وایِ همه از دست تو در شهر بلند استواندر طلبت هیچ کسی را نفسی نیست
از بند تو مرغی که رها شد نگریزددر شاخه که آرامش کنج قفسی نیست
لازم بود از دست تو در کوه گریزمو از قله زنم داد که فریادرسی نیست
یادی کن و بگذار غنیمت بشماریمکاین فرصت ده روزه‌ی ایام بسی نیست

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

نیمه شبی با ماه!

 

ای عروس فلک امشب ز کجا آمده‌ایچشم ما روشن اگر خانه‌ی ما آمده‌ای
در دلِ شب به درِ کلبه دل سوختگانماهتابا! چقدر خوب و به جا آمده‌ای
خوب کردی که زدی نیمه‌ی شب حلقه به درای که امشب سرِ افتاده ز پا آمده‌ای
گفته بودی که سرِ وعده بیایی مهِ منمدتی رفته و شب، دیر، چرا آمده‌ای!
زآن همه شکوه که از جور جدایی کردیمچه شنیدی که سرِ صلح و صفا آمده‌ای
بر خلاف همه خوبان زمان باز تویی

کاشکی ای مه من صبح نمیشد امشب

که به دلداری ما غم‌زده‌ها آمده‌ای

که تو امشب ز در مهر و وفا آمده‌ای

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

نباید بمیرند اولاد ما!                                                      تهران 1329 سال سوم دانشکده حقوق

پیامم چنین داد سرگشته‌ایزن بینوایی، پرکُشته‌ای
ز من گو به آتش فروزان جنگهمان جانشینان تیمورلنگ
که از حاصل اشک و خون جگرنبودم به دنیا به جز یک پسر
زنی شوی مرده، زنی بینواهمین یک پسر مانده بودم به جا
به یک کلبه‌ی تارِ بی‌سقف و درکه دیوار آن تا کمر بود تر
گرفتم به آغوش گهواره‌اشمبادا که گرکی کند پاره‌اش
پس از آن به مکتب فرستادمشبه زحمت قلم کاغذی دادمش
شد او تا جوانی غیور و رشیدهمه موی من گشت این‌سان سپید
بپروردمش روز و شب با المکه چون پشت من گردد این گونه خم
به پیری دهد دست مادر عصابه دادم رسد چون که خیزم به پا
چه غم داشتم ز این همه درد و رنجکه در دست من بود یک همچو گنج
ولی جنگجویان بی‌نام و ننگبکردند در ساغر من شرنگ
گرفتند از من جوان مراجوان نه، گرفتند جان مرا
کشیدند در خاک و خون پیکرشبگفتند خمپاره برده سرش
که اندیشد اکنون به چشم ترمشکایت کجا باید آخر برم
نخشکیده خون‌های ناحق کنونفتاده به سر ابلهان را جنون
که چون می‌شود درد آن‌ها دوانمایند کشتار دیگر به پا
ولی در جهان بعد از این مادریبه یغماگران نسپرد گوهری
که در راه حرص و هوا و هوسبه دلخواه هر بی سر و پا خس
جهان بشنود بانگ و فریاد مانباید بمیرند اولاد ما!

 

کاخ ستمگر                                       رضائیه ۱۳۳۰

نگهبان قدم می‌زند!

به آهنگ پای نگهبان کاخسکوت غم‌انگیز شب می‌شکست
صدای کف کفش پرمیخ اودر آن نیمه‌ی شب به دل می‌نشست

صدایی که از درد و رنج و محن

در آن لحظه میداد داد سخن

شبی سرد و مهتاب ماتم‌زدههمه مردم کاخ در خواب ناز

 

درون یکی بستر گرم و نرمدو تن مانده بیدار و سرگرم راز

جوان سیه چرده لاغری

گرفته در آغوش خود دختری

سیه موی آن دختر دلرباچو شب‌های آبان و آذر دراز
دو چشمان مخمور پرفتنه‌اشز مستی در آن وقت شب نیمه ‌باز

ندارد ز حال نگهبان خبر

که یخ بسته بیچاره در پای در

نگهبان قدم می‌زند تا که اوشبی را به آسودگی سرکند

 

که در سایه ی برق سرنیزه‌هاهمه شب لبی را به لب تر کند

قدم می‌زند تا که دلداده‌ها

بریزند در کام هم باده‌ها

قدم می‌زند او ولی مادرشدرون یکی دخمه‌ی نیمه تار

 

همه مانده در انتظار پسربه چشمان خون پرور اشکبار

 

 

نه در کلبه فرشی نه در سفره نان

تب آلوده در گوشه‌ای نیمه جان

از آن دخمه تا کاخ بیدادگرتفاوت نگر از کجا تا کجاست

 

کجا هستی ای شاهد انتقامکه بر مقدمت جان فشانم رواست

کجایی که تا دست آواره‌ها

کند واژگون کاخ بیکاره‌ها

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

در کنار شهر چائی                                                         رضائیه ۱۳۳۰

روی پل شهر چای زیباتا نیمه شب نشسته بودم
من بودم و ماه آسمانیدر بر رخ غیر بسته بودم

با تلخ گذشته‌های دیرین

امید به روزهای شیرین

بر گردن آسمان آن شباز لابه‌لای ابر پاره
آویخته بود ماه نو رازنجیره‌ی طلایی ستاره

این منظره‌های آسمانی

میداد نوید زندگانی

من هم به ندای آرزوهادر آن دل شب جواب دادم
اوراق سیاه زندگی رایک‌باره به دست آب دادم

 

با یاد تو تا شدم هم‌آغوش

دوران سیاه شد فراموش

آن شب به دو چشم خویش دیدمدنیای ز غم گسسته‌ای را
هم روز سپید خویشتن راهم خلق ز بند رسته‌ای را

خلقی که به دست پینه بسته

زنجی ستم ز پا گسسته

دنیای ز قید و بند رستهدنیای ز درد و رنج آزاد
دنیای به پشت سر نهادهدوران سیاه ظلم و بیداد

مژده به دل شکسته میداد

امید به جان خسته میداد

این مژده به آن‌که داده از کففرزند عزیز خویشتن را
هم بر تو عزیز مادری کهپرورده‌ای از سرشگ من را

دیگر شب تار ما سحر شد

گیتی به مراد رنجبر شد

 

من می روم!                                      تهران ۱۳۳۰

من می‌روم که باز زمستان تیره رادر وحشت سکوت  رضائیه سرکنم
من می‌روم ولی به دلم عقده می‌کندمهر شما که می‌نگذارد سفر کنم
من می‌روم که شرح فراق سیاه رااز کودکی که رفته ز دستش پدر کنم
من می‌روم که وصف شبِ تار مادریاز گریه‌ها که کرده به نعش پسر کنم
من می‌روم مگر شما را ز حال خلقدر سرزمین آتش و آذر خبر کنم
من می‌روم امیدِ من از پی دوان دوانامّید را ز دل نتوانم به در کنم
من می‌روم که در دل طوفان زندگیبا این امید شام سیه را سحر کنم
من می‌روم به عشق تو سوگند می‌خورمتا سینه را برای تو روزی سپر کنم

 

 

 

به شهیدان ره خلق سلام!                           سی‌ام تیر

دست و پا زد پسری گوشه شهرمغزش از کاسه سر ریخت برون
مادرش تا به خود آید پسریتیرباران شده آغشته به خون

دید افتاده کنار دیوار

کرده جان را به ره خلق نثار

آمده آهسته سر نعش پسربوسه‌ای زد به پریشان سرِ او
دیدنی بود در آن موقع شببارش اشک ز چشم ترِ او

ناگهان قطره‌ای از خون شهید

بر سرانگشت زن آن لحظه چکید

تر شد انگشت وی از خون پسروین شعار آمد از انگشت پدید
سی‌ام تیر به هنگام غروبدر خیابان سر یک سنگ سپید

به شهیدان ره خلق سلام

مرگ بر توطئه شاه و قوام

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *